Program

Program XXXIII Olimpiady Filozoficznej

XXXII Olimpiada Filozoficzna

Terminarz XXXIII Olimpiady Filozoficznej:
30.11.2020 r. – termin składania prac etapu szkolnego
13.02.2021 r. – termin zawodów okręgowych
17.04.2021 r. – termin zawodów centralnych

 

I. Tematyka eliminacji zawodów pierwszego stopnia

TEMATY PRAC PISEMNYCH ETAPU SZKOLNEGO XXXIII OLIMPIADY FILOZOFICZNEJ

1. Kiedy i w jaki sposób demokracja może prowadzić do populizmu?

Opiekun naukowy: prof. dr hab. Agnieszka Nogal

2. Ustosunkuj się do rozważań nad problemem winy autorstwa Karla Jaspersa

Opiekun naukowy: dr Paweł Wójs

3. Czy za pomocą wyobraźni można poznać świat? Wyobraźnia jako władza poznawcza w filozofii i kognitywistyce

Opiekun naukowy: dr Katarzyna Kuś

4. Sztuka współczesna wobec zagrożenia klimatycznego

Opiekun naukowy: dr hab. Mateusz Salwa

5. Czy i w jaki sposób, Twoim zdaniem, można zastosować koncepcję zła rozwiniętą w filozofii Leszka Kołakowskiego do takich zjawisk, jak współczesna pandemia korona wirusa?

Opiekun naukowy: prof. dr hab. Barbara Markiewicz

Prace podejmujące to zagadnienie biorą udział w konkursie o nagrodę im Leszka Kołakowskiego. Regulamin konkursu dostępny na stronie olimpiad@ifis.pan.waw.pl.

6. Czy fikcja może być prawdziwa?

Opiekun naukowy: dr hab. Tomasz Puczyłowski

7. Status moralny robotów. Kiedy wyłączenie maszyny byłoby morderstwem?

Opiekun naukowy: dr Emilia Kaczmarek

8. Czy głupota jest brakiem mądrości? Rozpatrz problem w odwołaniu do znanych ci koncepcji filozoficznych

Opiekun naukowy: prof. dr hab. Marcin Zdrenka

9. Czas, wieczność i stworzenie świata w filozofii starożytnej i średniowiecznej

Opiekun naukowy dr hab. Tomasz Tiuryn

10. Szczęście i cel życia ludzkiego według myślicieli starożytnych i średniowiecznych

Opiekun naukowy: prof. dr hab. Krzysztof Łapiński

11. Czy zgadzasz się z twierdzeniem Romana Ingardena, że „gdyby nie istniały żadne wartości pozytywne i negatywne oraz zachodzące między nimi związki […], wtedy w ogóle nie mogłaby istnieć żadna prawdziwa odpowiedzialność…”?  (z okazji 50 rocznicy śmierci).

Opiekun naukowy: prof. dr hab. Paweł Łuków

12. Czy polityka jest racjonalna? Rozwiń temat w odniesieniu do znanych Ci koncepcji filozoficznych

Opiekun naukowy: dr hab. Rafał Wonicki

REGULAMIN OLIMPIADY, TEMATYKA ELIMINACJI, WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE I ADRESY KOMITETÓW OKRĘGOWYCH ZNAJDUJĄ SIĘ W BIULETYNIE „OLIMPIADA FILOZOFICZNA” ORAZ W INTERNECIE: www.ptfilozofia.pl

Sugestie bibliograficzne:

Ad. 1: Platon, Państwo, ks. VIII, różne wydania; tegoż, Gorgiasz, różne wydania; tegoż, Polityk, różne wydania; Rousseau, O umowie społecznej, ks. III, Warszawa 2002; A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, Cz. IV, Warszawa 1976; J. Pakulski, Populizm i perspektywa elit http://conciliumcivitas.pl/populizm-i-perspektywa-elity/; E. Laclau, Rozum populistyczny, Wrocław 2009.

Ad. 2: K. Jaspers, Problem winy. O politycznej odpowiedzialności Niemiec, Warszawa 2018; K. Jaspers, Sytuacje graniczne [w:] R. Rudziński Jaspers, Warszawa 1978, s. 186-198 i Wina, tamże, s. 232-236; Cz. Piecuch, Człowiek w sytuacjach granicznych w ujęciu Karla Jaspersa, Znak 9/346, 1983; Z. Krasnodębski, Wina, oczyszczenie, odzyskana suwerenność [w:] Teologia polityczna 1 2003/2004 „Sprawiedliwość, miłosierdzie, zdrada”, s. 78-92.

Ad. 3: Arystoteles O duszy, ks. II rozdz. 1-3, ks. III, rozdz. 3-5 i 8, Warszawa 1972; D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej„, ks I, cz 1, sekcja 3; księga 1, część 3, sekcja 5, Warszawa 1963; T. Maruszewski, Wyobraźnia [w:] Psychologia poznania, Gdańsk 2011, s. 267-314; G. Ryle, Czym jest umysł?, Warszawa 1970; J-P Sartre, Wyobraźnia, Kraków 1998; Z. Pylyshyn, Spór o wyobraźnię: medium analogowe czy wiedza ukryta? [w:] „Psychologia poznawcza w ostatnich dekadach XX wieku”, Gdańsk 2007, s. 366-408.

Ad. 4: M. Bakke, Bio-transfiguracje. Sztuka i estetyka post-humanizmu, Poznań 2012; E. Bińczyk, Epoka człowieka: retoryka i marazm antropocenu, Warszawa 2018; J. Fiedorczuk, Cyborg w ogrodzie. Wstęp do ekokrytyki, Gdańsk 2015; J. Jeśman, Żywa sztuka: wielowymiarowość bioartu w kontekście posthumanistycznym, Warszawa 2015; W. Tyburski, Dyscypliny humanistyczne i ekologia, Toruń 2013; K. Wojciechowski (red.), Ekokrytyka, Poznań 2018.

Ad. 5: L. Kołakowski, Czy diabeł może być zbawiony?, Warszawa 1982; L. Kołakowski, Bajki różne, różne wydania; Voltaire, Kandyd, czyli optymizm, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kandyd/; I. Kant, Religia w obrębie samego rozumu, cz. I, różne wydania; R. Safranski, Zło. Dramat wolności, różne wydania; M. Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, 1994; B. Markiewicz, Śmierć filozofa w: Żywe obrazy, Warszawa 1994.

Ad. 6: H.-N. Castañeda (1991), O zasadniczych związkach między fikcją i rzeczywistością. [w:] Ontologia fikcji, red. J. Paśniczek, Warszawa 1991, s. 101-136; W. Chańska (1997), Czy fikcja może być prawdziwa?, „Filozofia Nauki” 5/4, 15-33; R. Ingarden (1957), O tzw. „prawdzie” w literaturze, [w:] Studia z estetyki, t. 1, Warszawa 1957, s. 329–439; J. Paśniczek (1991), Problemy logiki fikcji, [w:] Z. Muszyński (red.) Język, znaczenie, rozumienie, relatywizm. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne, s. 171-184; J. Pelc (1960), O wartości logicznej i charakterze asertywnym zdań w dziele literackim, „Estetyka”, R. 1, s. 97–128; M. Poręba (2018), Fikcja jako problem filozoficzny, [w:] Myślenie dziś (V-VI) Fikcja, Warszawa; M. Przełęcki (1996), Poznawcza wartość sztuki, [w:] Poza granicami nauki. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne, 1996.

Ad. 7: M. A. Warren, Status moralny. Obowiązki wobec osób i innych istot żywych, Łódź 2019; N. Bostrom, Superinteligencja. Scenariusze, strategie, zagrożenia, Helion 2016; H. Frankfurt, Wolność woli i pojęcie osoby w: „Filozofia moralności: Postanowienie i odpowiedzialność moralna”, J. Hołówka (red.), Warszawa, 1997; P. Singer, Zwierzęta i ludzie jako istoty równe sobie, „Etyka” 18 (1980), s. 49-61; R. Campa, Kodeksy etyczne robotów: zagadnienie kontroli sprawowanej przez człowieka, „Pomiary Automatyka Robotyka” 3/2011; James F. Childress, Chapter 1. Methods in Bioethics, [in:] Oxford Handbook of Bioethics, ed. Steinbock, pp. 15 – 42; Statement on Artificial Intelligence, Robotics and ‘Autonomous’ Systems European Group on Ethics in Science and New Technologies, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/dfebe62e-4ce9-11e8-be1d-01aa75ed71a1

Ad. 8: M. T. Zdrenka, Powinowactwo zła i głupoty, [w:] Koncepcje i problemy filozofii zła, red. R. Wiśniewski, M. Jaranowski, Toruń 2009; J. Dobrowolski, Filozofia głupoty, Warszawa 2007; R. Musil, O głupocie, [w:] tegoż, Człowiek matematyczny i inne eseje, Warszawa 1995; J. Mizińska, Głupota a bezmyślność, „Annales Universitas Mariae Curie-Skłodowska” 1994 vol XIX nr 3, s. 21-33; H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Kraków 1987; C. Wodziński, Heidegger i problem zła, Warszawa 1994; H. Elzenberg, Wartość i człowiek, Toruń 2005; Głupota. Nieoficjalna biografia, wybór J.-F. Marmion, Wrocław 2019;

Ad. 9: Platon, Timajos, 27c-52d, różne wydania; Arystoteles, Metafizyka, ks. XII, rozdz. 6-7, różne wydania; Filon z Aleksandrii, O stworzeniu świata, par. 1-46, 53-89, 128-150, [w:] tenże: Pisma: O stworzeniu świata, Warszawa 1986; Teofil z Antiochii, List do Autolika, ks. II, rozdz. 4, [w:] Pierwsi apologeci greccy, (oprac.) J. Naumowicz, Kraków 2004; Orygenes, O zasadach, ks. II. Rozdz. 1, Warszawa 1979; św. Augustyn, Wyznania, ks. XI i XII, różne wydania; św. Bonawentura, O stworzeniach świata, Pisma ascetyczno-mistyczne, Warszawa 1984; Tomasz z Akwinu, Kwestie o mocy Boga (2011), i O wieczności świata (Warszawa 2003); F. Copleston, Historia, tom II, rozdz. 6, różne wydania; E. Gilson, Duch filozofii średniowiecznej, rozdziały 4-5, Warszawa 1959.

Ad. 10: Platon, Obrona Sokratesa, różne wydania; Arystoteles, Zachęta do filozofii, różne wydania; Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, ks. X, Epikur, różne wydania; Seneka, Dialogi, Warszawa 1998; Marek Aureliusz, Rozmyślania, różne wydania; Porfiriusz, List do Marcelli, Kraków 2006; Boecjusz, O pocieszeniu, różne wydania; Bonawentura, Droga duszy do Boga, 2001; P. Hadot, Czym jest filozofia starożytna?, Warszawa 1995; W.K.C. Guthrie, Sokrates, Warszawa 2000; W. Seńko, Jak rozumieć filozofię średniowieczną?, Warszawa 1993; R. Heinzmann, Filozofia średniowiecza, różne wydania.

Ad. 11: R. Ingarden, Książeczka o człowieku, Warszawa 1998; R. Ingarden, Wykłady z etyki, Warszawa, 1989; P. Duchliński, red., Dziedzictwo etyki współczesnej: aksjologia i etyka Romana Ingardena i jego uczniów : studia i rozprawy, Kraków 2015; J. Hołówka, red. Filozofia moralności: postanowienie i odpowiedzialność moralna, Warszawa 1997; A. Jedynak, Odpowiedzialność w globalnej wiosce, Warszawa 2008; I. Berlin, Dwie koncepcje wolności i inne eseje, Warszawa

1991.

Ad. 12: B. Caplan, Mit racjonalnego wyborcy, Warszawa 2017, roz. 1,2,4,5, ;M. Oakeshott, racjonalizm w polityce w: Wieża babel i inne eseje, Warszawa 1999. Platon, Państwo, ks. IV, różne wydania; Polityk, różne wydania;.I. Kant, O porzekadle, Toruń 1995, cz II; F. A. von Hayek, Droga do zniewolenia, Kraków 2003, roz. II, III, IV; J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie: teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, Warszawa 2005, roz. IV, VII; J. Miklaszewska, Libertariańskie koncepcje wolności i własności, Kraków 1994, roz. 3; H. Arendt, Kondycja ludzka, Warszawa 2000, roz. VI; Machiavelli, Książę, roz. XV-XXV, różne wydania; T. Buksiński, Racjonalność współdziałań. Szkice z filozofii polityki, Poznań 1996; M. Nussbaum, Political Emotions, Harvard Uni. Press, 2013, roz. 10, 11; J. Rawls, Liberalizm polityczny Warszawa 1998, wykład II, V; A. MacIntyre, Czyja sprawiedliwość? Jaka racjonalność?, Warszawa 2007, roz. I, XVIII; Filozofia polityki, Jakubkowski, Warszawa 2005. Przewodnik po współczesnej filozofii politycznej, red. Goodin R.E., Pettit, Ph., tłum. C. Cieśliński, M. Poręba, 1998.

Przedstawione powyżej sugestie bibliograficzne mają charakter pomocniczych wskazań i nie stanowią katalogu źródeł, do których obowiązkowo należy odwołać się w pracy. Zachęcamy także do własnych poszukiwań filozoficznych inspiracji!

***

Zawody pierwszego stopnia (etap szkolny) polegają na napisaniu przez uczestników jednej obszernej pracy na temat wybrany spośród zestawu zaproponowanego przez Komitet Główny OF. Zestaw ten zostaje przygotowany na podstawie propozycji przedstawionych przez ekspertów z różnych dziedzin filozofii.

Tematy mają charakter problemowy, wymagający samodzielności w ich rozwinięciu i interdyscyplinarnego podejścia. Do każdego tematu (KG OF proponuje ich od siedmiu do dziesięciu) dołączona jest literatura pomocnicza, która stanowi wstępną propozycję interpretacji tematu. Nie jest to jednak literatura obowiązująca, dlatego uczestnicy mogą odwołać się do innych źródeł. Celem na tym etapie jest ukazanie uczestnikom związków pomiędzy filozofią a nauką, życiem społecznym, kulturowym, politycznym wraz z wiodącymi problemami współczesności. Na przygotowanie pracy uczeń ma 3 miesiące (od września do końca listopada).

Na tym etapie uczestnik Olimpiady Filozoficznej, przygotowując pracę pisemną, nabywa i rozwija takie umiejętności, jak:

– poszukiwanie i wykorzystywanie literatury przedmiotu oraz literatury poszerzającej,

– jasne formułowanie tez i własnego stanowiska,

– kompetentne odwoływanie się do poglądów filozoficznych,

– wybór strategii argumentacyjnej, czyli trafności uzasadniania własnych twierdzeń przez odwołanie się do tekstu źródłowego, literatury pomocniczej (cytat) lub na podstawie logicznego wywodu,

– formalne przygotowanie pracy (przejrzysta kompozycja, sporządzenie bibliografii przedmiotu).

W pracy pisemnej na tym etapie uczeń prezentuje:

– wiedzę z zakresu określonego tematem pracy,

– umiejętność posługiwania się pojęciami filozoficznymi,

– pewien stopień oryginalności w ujęciu tematu,

– spójność przedstawionej argumentacji,

– poprawność językową.

II. Tematyka eliminacji zawodów drugiego stopnia

Egzamin na drugim etapie polega na napisaniu eseju, którego tematem jest zaproponowany do wyboru (spośród trzech) cytat oraz na rozwiązaniu testu, składającego się z zadań wielokrotnego wyboru i pytań otwartych. Tematy pracy pisemnej i testu formułowane są na podstawie niżej wymienionych zagadnień wyjściowych ujętych w cztery bloki tematyczne.

Poza wymienionymi szczegółowymi zagadnieniami problemowymi, zakłada się tu:

– wiedzę z zakresu dyscyplin filozoficznych (ontologia/metafizyka, epistemologia, aksjologia, etyka, estetyka, antropologia filozoficzna, filozofia nauki, filozofia kultury, filozofia religii, filozofia polityki, logika, historia filozofii)

– wiedzę dotyczącą problemów filozoficznych (podstawowe pytania związane z poszczególnymi dyscyplinami filozoficznymi, których wybrane przykłady wskazane są w blokach tematycznych)

– wiedzę ogólną na temat historii, kultury i religii, ze szczególnym uwzględnieniem cywilizacji zachodniej

Pierwszy blok tematyczny

  1. Filozofia w epoce przedsokratejskiej (Tales z Miletu, Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit z Efezu, pitagorejczycy, Parmenides z Elei, Zenon z Elei, Leucyp, Demokryt z Abdery, Empedokles) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: arche, logos, harmonia, kosmos, miłość, problem tożsamości i zmienności bytu (wariabilizm).
  2. Filozofia Sokratesa i działalność sofistów ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: spór w wymiarze epistemologicznym (obiektywizm – subiektywizm, absolutyzm – relatywizm) oraz etycznym (absolutyzm – relatywizm etyczny), intelektualizm etyczny, koncepcje polityczne i estetyczne sofistów.
  3. Filozofia Platona oraz neoplatonizm (Filon z Aleksandrii, Plotyn) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: teoria idei (idealizm), koncepcja poznania, państwa, piękna, przyjaźni i miłości, uzgodnienie doktryny stworzenia z platonizmem, emanacjonizm, mistycyzm.
  4. Filozofia Arystotelesa ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: realizm, empiryzm, koncepcja filozofii pierwszej i filozofii praktycznej, podstawowe zagadnienia etyczne, wspólnota polityczna i formy ustrojowe, koncepcja sztuki.
  5. Starożytne koncepcje etyczne (epikureizm, stoicyzm, pirronizm i cynizm) oraz wspierające je założenia ontologiczne i antropologiczne, ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: koncepcje szczęścia, koncepcja natury i miejsca człowieka w świecie, problem naturalizmu, ćwiczenia duchowe, stanowisko kosmopolityzmu, argumenty sceptyków przeciw pewności poznania (tzw. tropy septyckie).
  6. Filozofia św. Augustyna ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: łaska, predestynacja, koncepcja duszy i poznania, koncepcja stworzenia świata i koncepcja dziejów, problem czasu, problem grzechu pierworodnego.
  7. Filozofia św. Tomasza ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: koncepcja bytu, człowieka i społeczeństwa, dowody na istnienie Boga (w tym polemika z dowodem ontologicznym Św. Anzelma), rodzaje praw, etyka cnót, koncepcja państwa i typów ustrojów.
  8. Problemy filozofii średniowiecznej ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: postawa credo quia absurdum i credo ut intelligam, dwie drogi św. Tomasza, spór o uniwersalia (skrajny realizm pojęciowy, umiarkowany realizm pojęciowy, konceptualizm, nominalizm).
  9. Filozofia przełomu średniowiecza i nowożytności ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: indukcja, koncepcja nowożytnej nauki (F. Bacon), koncepcja państwa (N. Machiavelli), utopie społeczne (T. Morus, F. Bacon).

Literatura źródłowa

Św. Anzelm, Proslogion (r. 2);

Arystoteles, Etyka Nikomachejska (ks. I, r. 1, 2, 4, 5, 7, 9-11, 13), Metafizyka (IV, par. 1-2, E), Poetyka;

Św. Augustyn, Państwo Boże (17, 19), Wyznania (11);

Marek Aureliusz, Rozmyślania (II, V);

Epikur, List do Menoikeusa;

Machiavelli, Książę (XV-XXVI);

Platon, Fedon, Faidros, Uczta, Timajos, Obrona Sokratesa, Państwo, (Ks.VII), Uczta;

Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie (Księga I, Księga II, p. 3-10, Księga III, p. 21-24);

Św. Tomasz, Byt i istota (Wstęp, I, IV), Suma filozoficzna (Contra Gentiles: I, III, VII), Suma teologii (cz. I, kom. I – III).

Drugi blok tematyczny

  1. Nowożytny racjonalizm i jego krytycy (R. Descartes, B. Spinoza, G.W. Leibniz, B. Pascal) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: dedukcja, sceptycyzm metodyczny, dualizm, monizm, pluralizm, metoda more geometrico, koncepcja panlogicyzmu, monadologia, teodycea, kondycja człowieka, zakład Pascala, problem racjonalizmu, problem psychofizyczny.
  2. Empiryzm angielski ( J. Locke, G. Berkeley, D. Hume) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: empiryzm, koncepcja doświadczenia, krytyka natywizmu, problem solipsyzmu i substancji, nowożytny sceptycyzm i jego konsekwencje etyczne.
  3. Myśl francuskiego Oświecenia (Wolter, J. O. de La Mettrie) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: prawo natury, rola rozumu, idea tolerancji, stanowisko naturalizmu, problem związku ciała i umysłu.
  4. Nowożytne koncepcje państwa ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: prawo natury, koncepcja umowy społecznej (T. Hobbes, J. Locke, J.J. Rousseau), problem źródeł legitymizacji państwa.
  5. Filozofia I. Kanta ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: spór między racjonalistami i empirystami, zagadnienie fenomenów i noumenów, formy naoczności, kategorie intelektu (przyczynowość, substancja), idee czystego rozumu, etyka obowiązku, idea oświecenia i postępu.
  6. Filozofia dziejów (G. W. F. Hegel, A. Comte) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: idealizm obiektywny, dialektyka, historiozofia. pozytywizm, problem postępu, problem podziału nauk ścisłych, krytyka filozofii.
  7. Polski mesjanizm (J.M. Hoene-Wroński, A.Cieszkowski, A. Mickiewicz) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: moralny wymiar dziejów, znaczenie pamięci, koncepcja narodu, filozofia czynu.
  8. Filozoficzne koncepcje społeczeństwa (E. Burke, K. Marks, J.S. Mill) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: konserwatyzm, tradycja, materializm historyczny, alienacja, problem walki klas, utylitaryzm, liberalizm, indywidualizm, problem sprawiedliwości społecznej, problem wolności słowa.
  9. Filozofia życia (A. Schopenhauer, F. Nietzsche) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: woluntaryzm, pesymizm, witalizm, nihilizm, postawa apollińska i dionizyjska, resentyment.
  10. Pragmatyzm i neopragmatyzm (W. James, R. Rorty) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: teoria prawdy, znaczenie praktyki, względność wiedzy, ponowoczesna koncepcja człowieka i społeczeństwa.

Literatura źródłowa

G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania (I);

August Cieszkowski, Ojcze-nasz;

R. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii (I-III), Rozprawa o metodzie;

G.W.F. Hegel, Wykłady z filozofii dziejów (Wstęp);

T. Hobbes, Lewiatan (II);

D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej (I, 1, 3);

W. James, Pragmatyzm (I, VI);

I. Kant, Prolegomena (1-3, 5, 14-39, 56-60), Uzasadnienie metafizyki moralności (r. I, II);

J. Locke, Dwa traktaty o rządzie (ks. II, r. II, III, V, VII, IX, XIX), Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (I);

K. Marks, Przedmowa do Przyczynku do krytyki ekonomii politycznej;

J. S. Mill, O wolności (r. I, II), Utylitaryzm (r. II);

F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra (O nadczłowieku i o ostatnim człowieku, O trzech przemianach, Pielgrzym, O trzech złach), Z genealogii moralności (Przedmowa, I);

B. Pascal, Myśli (84, 180, 255, 257, 258, 263-265, 335, 451, 461, 470, 477, 481, 479 – nr według układu J. Chevaliera);

J.J. Rousseau, Umowa społeczna (I);

A. Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie (I, ks. 1,2);

R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność (część I: Przygodność);

Wolter, Traktat o tolerancji (Przedmowa, r. 5, 6, 11, 15, 17, 18, 20-22).

Trzeci blok tematyczny

  1. Filozofia analityczna i filozofia języka (E. Moore, B. Russell, Koło Wiedeńskie, L. Wittgenstein) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: problem pewności wiedzy, filozofia języka, atomizm logiczny, teoria typów logicznych, fizykalizm, krytyka metafizyki, koncepcja gier językowych.
  2. Fenomenologia (E. Husserl, M. Scheler, R. Ingarden) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: koncepcja intencjonalności, metoda fenomenologiczna, aksjologia, resentyment, natura człowieka i jego odpowiedzialność, koncepcja dzieła sztuki.
  3. Szkoła Lwowsko-Warszawska (K. Twardowski, K. Ajdukiewicz, T. Kotarbiński) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: konwencjonalizm, koncepcja języka jednoznacznego, reizm, koncepcja etyki niezależnej, krytyka relatywizmu.
  4. Filozoficzne znaczenie odkrycia nieświadomości (Z. Freud, E. Fromm) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: koncepcja człowieka i kultury, modus bycia i modus posiadania, koncepcja humanizmu, koncepcja wolności, problem autorytaryzmu.
  5. Filozofia chrześcijańska (E. Mounier, J. Maritain, K. Wojtyła) ze szczególnym uwzględnieniem następujących problemów i zagadnień: koncepcja osoby, koncepcja humanizmu integralnego, związek miłości i odpowiedzialności, krytyka współczesnej kultury.
  6. Egzystencjalizm (S. Kierkegaard, J.-P. Sartre, A. Camus, K. Jaspers) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: różne ujęcia egzystencji, problem sensu wolności, koncepcja człowieka absurdalnego i człowieka zbuntowanego, sytuacje graniczne.
  7. Hermeneutyka i filozofia dialogu (G. Gadamer, M. Buber, J. Tischner) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: koncepcja przedsądów, znaczenie języka (mowy), spotkanie, problem stosunku kolektywizmu, indywidualizmu i wspólnotowości, filozofia dramatu.
  8. Współczesna myśl polityczna (H. Arendt, J. Rawls, M. Oakeshott) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: problematyka totalitaryzmu, kondycja ludzka, problem sprawiedliwości społecznej, koncepcja liberalizmu proceduralnego, ideologia konserwatyzmu, krytyka racjonalności.
  9. Współczesna myśl społeczna (J. Ortega y Gasset, H. Marcuse, Z. Bauman) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i problemów: krytyka społeczeństwa masowego, koncepcja człowieka jednowymiarowego, problem społeczeństwa postindustrialnego, koncepcja płynnej nowoczesności.

Literatura źródłowa

Z. Bauman, Płynna nowoczesność;

M. Buber, Ja i Ty (Wstęp, r. Ja i Ty);

A. Camus, Mit Syzyfa (Rozumowanie absurdalne, Mit Syzyfa), Człowiek zbuntowany (cz. I, V);

E. Fromm, Ucieczka od wolności (V-VII);

H. G. Gadamer, Język i rozumienie (r. Granice języka);

R. Ingarden, Książeczka o człowieku (O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych);

S. Kierkegaard, Bojaźń i drżenie (Pochwała Abrahama, Problemat III);

J. Maritain, Humanizm integralny (Wstęp, r. I par 3-4, r. VII);

E. Mounier, Co to jest personalizm? (r. Co to jest personalizm?);

J. Ortega y Gasset, Bunt mas (cz. I, 1-6);

M. Scheler, Resentyment a moralność (II-III);

M. Schlick, Nowa filozofia doświadczenia,

Ch. Taylor, Etyka autentyczności;

J. Tischner, O człowieku. Wybór pism filozoficznych (Struktura dramatu, Agatologia);

L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, Dociekania filozoficzne (par. 11, 14, 23, 31-32, 36, 50, 60, 66, 78-79, 97, 119, 132);

K. Wojtyła, Osoba i czyn, (Wstęp cz. IV), Miłość i odpowiedzialność (r. Osoba a miłość, części: Analiza metafizyczna miłości oraz Analiza etyczna miłości);

Czwarty blok tematyczny 

  1. Problem definicji i definiowania ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień i umiejętności: rozpoznawania i budowania definicji realnej, nominalnej, sprawozdawczej, projektującej, regulującej, schematu definicji klasycznej, wskazywania błędów w definiowaniu.
  2. Typy rozumowań i błędy w rozumowaniach ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: reguły wnioskowania dedukcyjnego, błędy we wnioskowaniach subiektywnie pewnych (materialne i formalne), reguły wnioskowań uprawdopodobniających (kanony indukcji Bacona-Milla, wnioskowanie przez analogię).
  3. Podział logiczny i typologie ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: warunki poprawności podziału logicznego, klasyfikacji, odróżnianie typologii od podziału logicznego.
  4. Klasyczny rachunek zdań ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: język rachunku zdań, pojęcie „zdania” w sensie logicznym, wartość logiczna zdania, tautologie, umiejętność przekładu rozumowań z języka naturalnego na formalny, spójniki zdaniowe.
  5. Zagadnienia semiotyczne: teorie prawdy (klasyczna, ewidencyjna, koherencyjna, pragmatyczna i semantyczna), status wypowiedzi normatywnych, problem ontologicznego statusu pojęć ogólnych, praw logicznych i matematycznych, odróżnienie język i metajęzyk, pojęcie zdania analitycznego i syntetycznego, problem wieloznaczności i nieostrości, funkcje języka (informacyjna, ekspresywna, performatywna i in.).
  6. Paradoksy i antynomie logiczne ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: klasyczne paradoksy semantyczne (np. paradoks kłamcy), argumenty Zenona z Elei, antynomia klas, filozoficzne konsekwencje paradoksów i antynomii.
  7. Filozofia logiki ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: relacja między językami naturalnymi a formalnymi, spór o ontologię w matematyce (platonizm, logicyzm), pojęcie wynikania logicznego i innych związków logicznych między zdaniami (sprzeczność, wykluczanie, dopełnienie, równoważność, niezależność).
  8. Filozofia nauki (Koło Wiedeńskie, K. R. Popper, T. S. Kuhn, Feyerabend) ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień: indukcjonizm, weryfikacjonizmu, falsyfikacjonizmu, teorii paradygmatów, problemu demarkacji teorii naukowych od nienaukowych.
  9. Współczesne problemy i stanowiska epistemologiczne: źródła wiedzy (doświadczenie, rozumowanie, autorytet epistemiczny, pamięć, intuicja i in.), sztuczna inteligencja (test Turinga), podstawowe stanowiska w filozofii umysłu (dualizm, behawioryzm, teoria identyczności, redukcjonizm, antyredukcjonizm i in.).

Literatura źródłowa:

K. Ajdukiewicz, Paradoksy starożytnych,

K. Ajdukiewicz, Główne kierunki i problemy w filozofii

T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych (2-10);

K.R. Popper, Wiedza obiektywna (3,4),

B. Russell, Problemy filozofii,

A. Turing, Maszyna licząca a inteligencje.

Udział w II etapie Olimpiady Filozoficznej pozwala uczniom nabyć i rozwinąć następujące umiejętności:

  1. Wykorzystywania wiedzy i narzędzi z zakresu logiki.
  2. Pisania esejów filozoficznych w tym:
    – samodzielnego stawiania tez lub hipotez w języku filozofii, reprezentujących własne stanowisko,
    – dobierania argumentów z dziedziny filozofii, tekstów kultury, dyscyplin naukowych oraz przykładów z historii i życia społeczno-politycznego,
    – konstruowania przejrzystej i przemyślanej struktury pracy;
  3. Wiązania poszczególnych koncepcji filozoficznych z odpowiednimi dyscyplinami filozoficznymi;
  4. Odnajdywania podobieństw i różnic pomiędzy odmiennymi koncepcjami filozoficznymi w zakresie stosowanej linii argumentacyjnej, wizji badanego przedmiotu itp.;
  5. Porównywania koncepcji filozoficznych, podejmujących zbliżoną problematykę, np. koncepcji uznających istnienie postępu, sensu dziejów, dualistycznej struktury rzeczywistości, wizji państwa itd.;
  6. Odnajdywania związków pomiędzy zagadnieniami filozoficznymi a wybranymi wątkami z innych dziedzin wiedzy i aktywności ludzkiej, takich jak nauki przyrodnicze, historia, literatura piękna, sztuki wizualne, ekonomia;
  7. Wiązania współczesnych koncepcji filozoficznych ze zjawiskami społeczno-politycznymi od drugiej połowy XIX wieku do czasów obecnych, w szczególności dotyczy to odkryć naukowych, postępu technologicznego, pojawienia się społeczeństwa masowego, totalitaryzmów, Holokaustu, nowoczesnych państw pluralistycznych i liberalnych;
  8. Rozpoznawania cytatów, autorstwa filozofów wymienionych w Programie OF i powiązania ich z twórczością danego filozofa i kontekstem historycznym jego epoki.

III. Tematyka eliminacji zawodów trzeciego stopnia

Zawody trzeciego stopnia polegają na egzaminie ustnym, składającym się z: (1) obrony tez zawartych w pracy etapu szkolnego, (2) analizy krótkiego tekstu filozoficznego. Zakłada się tu wiedzę i znajomość literatury zdobytą przez ucznia w trakcie samodzielnego przygotowania pracy na szkolnym etapie Olimpiady Filozoficznej oraz sprawdza umiejętność jej prezentacji. Przewidziany do analizy krótki fragment tekstu filozoficznego wybierany jest spośród rozpraw filozoficznych przedstawionych jako literatura źródłowa.

Na tym etapie uczestnik Olimpiady Filozoficznej prezentuje następujące umiejętności:

  1. Syntetycznego i klarownego ujęcia własnego stanowiska w porządku tez (lub hipotez), argumentów, założeń i wniosków;
  2. Uzasadnienia własnego stanowiska poprzez dobór odpowiedniej linii argumentacyjnej;
  3. Obrony zajmowanego stanowiska przez formułowanymi zarzutami;
  4. Łączenia ze sobą różnych stanowisk filozoficznych – odnajdywania między nimi podobieństw i różnic;
  5. Formułowania odpowiedzi ustnej na zadane pytania erudycyjne, w tym:
    – syntetycznego przedstawiania poglądów danego filozofa z uwzględnieniem poszczególnych aspektów jego myśli,
    – wiązania poszczególnych koncepcji filozoficznych ze sobą, przy wskazaniu podobieństw i różnic pomiędzy nimi występujących,
    – prezentowania własnego stanowiska w obrębie wybranej problematyki filozoficznej;
    – dobierania właściwej strategii argumentacyjnej;
  6. Analizowania i interpretowania tekstów filozoficznych, w tym:
    – odnajdywania tezy, założeń (także ukrytych) oraz argumentów wspierających zajmowane stanowisko,
    – lokowania postawionej tezy bądź hipotezy w obrębie określonej problematyki i dyscypliny filozoficznej,
    – odróżniania tezy od hipotezy, informacji od opinii, założeń od wniosków, argumentów od kontrargumentów,
    – odróżnienia poglądu filozoficznego od jego interpretacji,
    – wskazania kluczowych pojęć w danym tekście filozoficznym,
    – wiązania tez zawartych w tekście ze stanowiskami filozoficznym zarówno wspierającymi dany pogląd, wspierającymi warunkowo, jak i przeciwstawiającymi się mu,
    – wiązania danego tekstu z wybranymi tekstami kultury.

Literatura dodatkowa:

K. Ajdukiewicz, Język i poznanie (t. I);

H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu (cz. III, r. XII-XIII), Kondycja ludzka (I);

Arystoteles, Fizyka (II), Polityka (I), Poetyka;

Św. Augustyn, Solilokwia (II, III, IV), Dialogi Filozoficzne;

F. Bacon, Novum Organum, (ks.I); Nowa Atlantyda;

E. Burke, Rozważania o rewolucji we Francji;

A. Comte, Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej;

Z. Freud, Poza zasadą przyjemności;

E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii (I, 1,2);

R. Ingarden, Książeczka o człowieku (O naturze ludzkiej);

S. Kierkegaard, Choroba na śmierć (I);

T. Kotarbiński, Medytacje o życiu godziwym (Opiekun spolegliwy, Zagadnienia etyki niezależnej);

G.W. Leibniz, Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (2, IV);

T.C. Lucretius, O Naturze wszechrzeczy;

N. Machiavelli, Rozważania (ks. I XLI-LX);

H. Marcuse, Człowiek jednowymiarowy (Wstęp, cz. I);

T. Morus, Utopia (ks. I, II);

M. Oakeshott, Wieża Babel (r. Racjonalizm w polityce, O postawie konserwatywnej);

J. Rawls, Teoria sprawiedliwości (I, 2-3), Liberalizm polityczny;

R. Rorty, Filozofia a zwierciadło natury;

J.-P. Sartre, Egzystencjalizm jest humanizmem;

Sekstus Empiryk, Przeciw logikom;

B. Spinoza, Etyka (I);

Św. Tomasz, O władzy;

Literatura pomocnicza:

I

J.Gajda, Pitagorejczycy; K. Bank (red), Religie Wschodu i Zachodu. Wybór tekstów źródłowych; J. Gajda, Sofiści; J. Legowicz (red.), Filozofia starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1970; W. Tatarkiewicz, Historia Estetyki, tom I, Warszawa 2009; I. P. McGreal, Wielcy myśliciele Wschodu, Warszawa 1997; Ph. Bohner, E. Gilson, Historia filozofii chrześcijańskiej. Od Justyna do Mikołaja Kuzańczyka, Warszawa 1962 (teksty dotyczące stosunku wiary i rozumu).

II

Kołakowski (red.) Filozofia XVII wieku, Warszawa 1959; B. Baczko (red.) Filozofia francuskiego Oświecenia, Warszawa 1961; 700 lat myśli polskiej Polska filozofia i myśl społeczna w latach 1700-1830, Warszawa 2000; Filozofia i myśl społeczna w latach 1831-1864, A. Walicki (red.), Warszawa 1977.

III

B. Chwedeńczuk (red.), Fragmenty filozofii analitycznej (red.), Warszawa 1995; M. Hempoliński (red.), Brytyjska filozofia analityczna, Warszawa 1974; L. Kołakowski i K. Pomian, Filozofia egzystencjalna, Warszawa 1965.
Polecamy również wybory pism filozoficznych zamieszczone w opracowaniach z serii „Myśli i Ludzie”.

IV

K. Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna (różne wydania); L. Borkowski, Logika formalna, Warszawa 1977; A. Grzegorczyk, Logika popularna (różne wydania); L. Koj, Problemy semiotyki logicznej, Warszawa 1990; T. Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Wrocław 1993; J. Łukasiewicz, Sylogistyka Arystotelesa z punktu widzenia współczesnej logiki formalnej, Warszawa 1988; J. Łukasiewicz, O zasadzie sprzeczności u Arystotelesa; Warszawa 1987; W. Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, różne wydania; J. Pelc, Wstęp do semiotyki, Warszawa 1982; W. Quine, Filozofia logiki (różne wydania); B. Stanosz, Ćwiczenia z logiki (różne wydania); B. Stanosz, Wprowadzenie do logiki formalnej: podręcznik dla humanistów, Warszawa 1998; K. Szymanek, Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, Warszawa 2008; J. Woleński (red.), Filozofia logiki, Warszawa 1993 – artykuły Susan Haack; J. Woleński, Epistemologia: poznanie, prawda, wiedza, realizm, Warszawa 2005.

7 Comments

  1. […] aby każdy, bez względu na poziom znajomości filozofii, miał szanse dostać się do finału. Terminarz Olimpiady Filozoficznej daje sporo czasu na przyswojenie całości materiału przy założeniu, że praca jest […]

  2. […] (etap szkolny) polegają na wyborze i opracowaniu jednego z tematów, które co roku podawane są w Programie Olimpiady Filozoficznej. Tematy są dobrane w taki sposób, aby odnosić się do wąskich […]

  3. […] informacje na temat programu, tematów oraz zalecanej bibliografii znajdziecie na stronie: http://ptfilozofia.pl/program/). Uczeń na napisanie pracy ma trzy miesiące: od początku września do końca listopada. Okres […]

  4. […] Regulamin, tematy i sugestie bibliograficzne znajdują się na stronie: http://ptfilozofia.pl/program/ […]

  5. Bardzo mi się podoba powyższy artykuł.